BS DƯƠNG QUỐC HIỀN
TRƯỞNG KHOA TRUYỀN NHIỄM
Adenovirus là một trong những nguyên nhân gây viêm đường hô hấp ở người nhất là đối tượng trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, đặc biệt chúng gây ra viêm phổi cho trẻ em với tỷ lệ tử vong từ 8-10%. Ngoài gây nhiễm trùng đường hô hấp thì adenovirus còn có thể gây bệnh ở nhiều cơ quan khác như viêm kết mạc, viêm dạ dày ruột…
1. Đường lây truyền: Adenovirus có khả năng lây lan nhanh do virus có thể truyền từ người sang người qua nhiều con đường khác nhau, bao gồm các giọt bắn và khí dung đường hô hấp, tiếp xúc trực tiếp với mắt hoặc niêm mạc bị nhiễm bệnh, tiếp xúc với máu, cũng như qua đường phân – miệng. Sự đa dạng trong cơ chế lây truyền khiến Adenovirus dễ phát tán trong cộng đồng, đặc biệt tại các môi trường đông người.
Lây qua đường hô hấp: Đường hô hấp là một trong những con đường lây truyền phổ biến nhất của Adenovirus. Virus có thể phát tán từ người bệnh sang người khỏe mạnh thông qua các giọt bắn hoặc hạt khí dung được tạo ra khi ho, hắt hơi, nói chuyện hoặc thở mạnh. Khi những giọt chứa virus xâm nhập vào niêm mạc mũi, miệng hoặc mắt, người tiếp xúc có thể bị nhiễm bệnh.
Nguy cơ lây nhiễm qua đường hô hấp thường tăng cao tại các môi trường đông người và không gian kín, đặc biệt trẻ nhỏ là nhóm đối tượng dễ mắc bệnh do thường xuyên tiếp xúc gần với nhau và chưa hình thành đầy đủ các thói quen vệ sinh cá nhân.
Ngoài ra, người nhiễm Adenovirus có thể đào thải virus ngay cả khi các triệu chứng đã thuyên giảm hoặc không có biểu hiện bệnh rõ ràng. Điều này khiến virus dễ dàng tiếp tục lưu hành trong cộng đồng và làm gia tăng nguy cơ xuất hiện các ổ dịch nếu không được phát hiện và kiểm soát kịp thời.
Lây lan qua tiếp xúc gián tiếpAdenovirus không chỉ lây truyền qua tiếp xúc trực tiếp với người bệnh mà còn có thể phát tán thông qua các bề mặt và vật dụng bị nhiễm virus. Loại virus này có khả năng tồn tại tương đối lâu trong môi trường, đặc biệt trên các đồ vật thường xuyên được nhiều người chạm vào như tay nắm cửa, bàn ghế, đồ chơi, chăn ga, gối hoặc các thiết bị dùng chung. Đặc biệt, virus Adeno có khả năng kháng nhiều chất khử trùng thông thường và duy trì khả năng lây nhiễm trong nhiều giờ trên bề mặt môi trường và dụng cụ y tế.
Khi chạm vào những bề mặt nhiễm virus rồi đưa tay lên mắt, mũi hoặc miệng, người khỏe mạnh có thể bị nhiễm bệnh. Vì vậy, vệ sinh tay thường xuyên và khử khuẩn các bề mặt tiếp xúc là những biện pháp quan trọng giúp hạn chế nguy cơ lây lan virus.
Lây truyền qua đường phân – miệng
Adenovirus cũng có thể lây truyền qua đường phân – miệng, đặc biệt là các type gây bệnh đường tiêu hóa. Virus được thải ra ngoài qua phân của người nhiễm bệnh và có thể lây sang người khác khi vệ sinh tay không đúng cách sau khi đi vệ sinh hoặc thay tã cho trẻ. Trẻ nhỏ tại nhà trẻ, mẫu giáo là nhóm có nguy cơ cao do thường xuyên tiếp xúc gần và chưa hình thành đầy đủ thói quen vệ sinh cá nhân.
Ngoài ra, Adenovirus có thể hiện diện trong nguồn nước bị ô nhiễm và gây lây nhiễm khi người bệnh vô tình nuốt phải nước chứa virus. Một số đợt bùng phát bệnh liên quan đến virus Adeno đã được ghi nhận tại các hồ bơi hoặc khu vui chơi dưới nước không được khử trùng và duy trì nồng độ clo đầy đủ.
2. Ai có thể mắc bệnh ?
Virus Adeno có thể gây bệnh ở mọi lứa tuổi, bao gồm cả người lớn. Mặc dù trẻ nhỏ là nhóm mắc bệnh phổ biến nhất, người trưởng thành vẫn có nguy cơ nhiễm virus, đặc biệt khi sinh sống, học tập hoặc làm việc trong các môi trường đông người và không gian khép kín như ký túc xá, doanh trại quân đội, bệnh viện hoặc cơ sở chăm sóc tập trung.
Ở đa số người lớn khỏe mạnh, nhiễm Adenovirus thường gây các triệu chứng nhẹ như sốt, viêm họng, sổ mũi, ho, viêm kết mạc hoặc rối loạn tiêu hóa và có thể tự hồi phục. Tuy nhiên, ở người cao tuổi, người mắc bệnh mạn tính hoặc suy giảm miễn dịch, virus Adeno có thể gây bệnh nặng hơn, bao gồm viêm phổi, viêm phế quản hoặc các biến chứng hô hấp nghiêm trọng cần được theo dõi và điều trị kịp thời.
Đáng chú ý, Adenovirus là một trong những tác nhân gây viêm phổi mắc phải trong cộng đồng (Community-Acquired Pneumonia – CAP) ở người lớn, ước tính chiếm khoảng 5% các trường hợp CAP được ghi nhận. Do đó, người lớn không nên chủ quan trước các triệu chứng nghi ngờ nhiễm virus Adeno, đặc biệt khi xuất hiện sốt kéo dài, khó thở hoặc các dấu hiệu nhiễm trùng hô hấp tiến triển.
3. Biểu hiện của bệnh
Adenovirus có thể gây bệnh ở nhiều cơ quan khác nhau trên cơ thể như đường hô hấp, đường tiêu hoá, mắt…. ở người nhất là trẻ em. Trong số các nhóm virus gây bệnh thì Adenovirus nhóm B là nhóm có khả năng gây bệnh nhiều và hay gặp nhất. Sau khi gây bệnh Adenovirus có thể tồn tại nhiều năm ở hạch hạnh nhân. Một số bệnh lý do Adenovirus gây ra bao gồm:
3.1 Viêm đường hô hấp
Viêm họng cấp: Bệnh này thường gặp ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ với các biểu hiện như sốt, đau đầu, sưng họng, ho và chảy nước mũi. Tình trạng này có thể kéo dài nhiều ngày từ 7 đến 14 ngày và có thể lây lan nhanh trở thành dịch. Chẩn đoán dựa vào các triệu chứng thường khó phân biệt với các nhiễm virus khác.
Viêm họng kết mạc: Các triệu chứng giống viêm họng do Adenovirus nhưng kèm thêm viêm kết mạc biểu hiện kết mạc mắt đỏ, thường không đau, chảy dịch trong. Tình trạng này thường lây thành dịch nhất là vào màu hè, có thể lây qua đường hô hấp hoặc trẻ tiếp xúc với nguồn lây bệnh khi đi bơi.
Viêm đường hô hấp cấp:Biểu hiện đau họng, sưng họng, hạch cổ sưng đau, sốt có thể cao đến 39 độ C, ho. Bệnh diễn biến cấp tính, khỏi nhanh sau 3 – 4 ngày, gặp ở cả trẻ em và người lớn. Các type gây bệnh là 4, 7.
Viêm phổi: Chủ yếu là do type 3, 4, 7 và 14 gây ra, chiếm tỷ lệ 10% các trường hợp viêm phổi cấp ở trẻ nhỏ. Biểu hiện bệnh xuất hiện đột ngột với sốt cao 39 độ C, ho, chảy nước mũi và các dấu hiệu tổn thương ở phổi, các tổn thương này có thể lanrộng, để lại di chứng và nghiêm trọng hơn là có thể gây tử vong. Viêm phổi do Adenovirus có những biến chứng nguy hiểm và có thể gây tử vong với tỷ lệ tử vong 8- 10% khi mắc bệnh.
3.2 Viêm kết mạc mắt
Viêm kết mạc hay còn gọi là đau mắt đỏ, bệnh hay gây thành dịch vào mùa hè do dễ lây qua nước ở bể bơi. Biểu hiện bệnh viêm cấp tính kết giác mạc, kết mạc mắt đỏ, có thể một hoặc cả 2 bên, chảy dịch trong, dễ bị bội nhiễm vi khuẩn nếu không kiểm soát và can thiệp kịp thời.
3.3. Bệnh viêm dạ dày, ruột
Một số type Adenovirus một tác nhân virus thường gặp trong bệnh viêm dạ dày, ruột cấp tính không do vi khuẩn. Viêm dạ dày ruột do Adenovirus chiếm vị trí thứ 2 sau Rotavirus trong bệnh tiêu chảy do tác nhân virus ở trẻ nhỏ. Người bệnh có biểu hiện đi ngoài nhiều nước kéo dài khoảng 7 ngày, có kèm theo sốt, nôn, buồn nôn, các dấu hiệu viêm đường hô hấp và viêm kết mạc. Virus gây bệnh tại đường tiêu hóa và được đào thải trong phân, đây cũng là nguồn lây chủ yếu cho cộng đồng. Chủ yếu do các typ 40, 41 và 31 gây ra.
3.4. Các bệnh khác
Virus này còn có thể là nguyên nhân gây viêm bàng quang chảy máu ở trẻ em, nhất là trẻ trai, trong trường hợp này virus thường thấy trong nước tiểu của và các type gây bệnh là type 11, 12. Ở niệu đạo, tử cung cũng xuất hiện virus và đây được coi là bệnh lây truyền qua đường tình dục.
Ngoài ra còn một số nhiễm virus nhưng không có biểu hiện triệu chứng, gọi là thể ẩn, đây là nguồn lây nhiễm quan trọng trong cộng đồng. Những type gây bệnh cho người sau khi điều trị khỏi bệnh thì bệnh nhân có miễn dịch với Adenovirus với hiệu quả cao và kéo dài với cùng type gây bệnh nhưng lại không có khả năng miễn dịch chéo nên bảo vệ nguyên nhân gây bệnh do các type khác.
Virus này rất dễ lây lan cho cộng đồng và đặc biệt, Virus adeno có thể gây ra rất nhiều biến chứng nguy hiểm từ những triệu chứng thông thường, vì vậy khi thấy trẻ em có các dấu hiệu nghi ngờ nhiễm virus cần theo dõi thường xuyên tình trạng sức khỏe và ngay khi có dấu hiệu bất thường cần tới cơ sở y tế để khám và điều trị.
4. Chẩn đoán
5. Biện pháp điều trị khi nhiễm Adenovirus
Bên cạnh đó có những biện pháp trị liệu các triệu chứng thông thường bằng cách: uống thuốc hạ sốt khi sốt cao trên 38,5 độ C, bổ sung nước điện giải, dùng thuốc kháng virus đặc trị (thuốc kháng virus thường không chỉ định cho tất cả người bệnh).
6. Phòng tránh cho người dễ nhiễm Adenovirus
Do virus Adeno có thể lây lan qua nhiều con đường khác nhau, việc chủ động thực hiện các biện pháp phòng ngừa là cách hiệu quả nhất để giảm nguy cơ nhiễm bệnh cho bản thân và gia đình.
Mỗi cá nhân nên chủ động rửa tay thường xuyên bằng xà phòng và nước sạch, đặc biệt sau khi đi vệ sinh, thay tã cho trẻ, trước khi ăn và sau khi tiếp xúc với người bệnh. Đồng thời, cần hạn chế đưa tay lên mắt, mũi, miệng khi chưa vệ sinh sạch sẽ; che miệng và mũi khi ho hoặc hắt hơi; tránh dùng chung các vật dụng cá nhân như khăn mặt, cốc uống nước hoặc bàn chải đánh răng.
Bên cạnh đó, việc vệ sinh và khử khuẩn định kỳ các bề mặt thường xuyên tiếp xúc như tay nắm cửa, bàn ghế, đồ chơi, điện thoại và các thiết bị dùng chung cũng góp phần hạn chế sự phát tán của virus trong môi trường sống.
Khi có triệu chứng nghi ngờ nhiễm virus Adeno, người bệnh nên hạn chế tiếp xúc gần với người khác, đặc biệt là trẻ nhỏ, người cao tuổi và người suy giảm miễn dịch để giảm nguy cơ lây lan. Ngoài các biện pháp vệ sinh cá nhân, duy trì chế độ dinh dưỡng cân đối, ngủ đủ giấc, tập luyện thể chất thường xuyên và giữ môi trường sống thông thoáng cũng giúp tăng cường sức đề kháng, hỗ trợ cơ thể chống lại các tác nhân gây bệnh, bao gồm Adenovirus.