CHIKUNGUNYA: NHỮNG ĐIỀU CẦN BIẾT

BS.CKII. Dương Quốc Hiền – Trưởng khoa Truyền nhiễm Bệnh viện đa khoa An Giang

Theo Trung tâm Phòng ngừa và Kiểm soát Dich bệnh Châu Âu (ECDC),từ đầu năm 2025 đến tháng 7 có khoảng 240.000 ca nhiễm Chikungunya virus và 90 ca tử vong đã được báo cáo tại 16 quốc gia/vùng lãnh thổ. Các ca bệnh đã được báo cáo ở Châu Mỹ, Châu Phi, Châu Á và Châu Âu. Tại Trung Quốc, một đợt bùng phát mạnh kể từ cuối tháng 6 khiến khoảng 7.000 người mắc, tập trug chủ yếu ở TP. Phật Sơn, tỉnh Quảng Đông.

Chikungunya là bệnh gì? Chikungunya là bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus Chikungunya gây ra, lây truyền chủ yếu qua muỗi vằn (Aedes aegypti và Aedes albopictus), cùng loại muỗi gây bệnh sốt xuất huyết Dengue và bệnh do virus Zika. Bệnh phát hiện lần đầu tiên trên thế giới vào năm 1952 tại Tanzania, châu Phi. Bệnh thường bùng phát thành dịch tại các khu vực có khí hậu nhiệt đới và điều kiện môi trường thuận lợi cho muỗi sinh sôi, ban đầu chủ yếu giới hạn ở châu Phi và châu Á. Nhưng trong những thập kỷ gần đây, bệnh đã lan rộng đến hơn 110 quốc gia và vùng lãnh thổ trên khắp thế giới. Từ đầu năm 2025, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cho biết mọi châu lục, kể cả châu Âu, đều đã ghi nhận ca bệnh Chikungunya.

Muỗi cái Aedes bị nhiễm virus khi hút máu người đang bị bệnh, sau đó sẽ truyền mầm bệnh sang người lành khi đốt. Người nhiễm bệnh sau khi bị muỗi đốt sẽ trải qua thời gian ủ bệnh từ 3 đến 7 ngày, sau đó khởi phát với các triệu chứng như sốt cao đột ngột, đau khớp dữ dội (nhất là ở tay và chân), phát ban, đau cơ, nhức đầu và mệt mỏi.

Bệnh đa phần là lành tính và tự khỏi sau vài ngày đến vài tuần. Tuy nhiên, đau khớp có thể kéo dài hàng tháng hoặc thậm chí hàng năm ở một số ít người. Rất ít trường hợp tử vong do Chikungunya, thường chỉ gặp ở những người có hệ miễn dịch yếu như trẻ sơ sinh, người cao tuổi, hoặc người có bệnh lý nền.

Tình hình bệnh Chikungunya tại Việt Nam như thế nào?

Bệnh Chikungunya đã được ghi nhận tại Việt Nam từ lâu qua kết quả công bố của một số nghiên cứu dịch tễ học phân tử và huyết thanh học. 

Từ tháng 10/2010 đến tháng 12/2014, Đơn vị Nghiên cứu lâm sàng Đại học Oxford (OUCRU) phối hợp Bệnh viện Bệnh nhiệt đới TPHCM (BVBNĐ) tiến hành nghiên cứu sốt cấp tính ở trẻ từ 1 đến 15 tuổi tại 7 bệnh viện thuộc các tỉnh khu vực phía Nam. Tổng cộng có 8105 trẻ được thu thập mẫu máu sớm trong vòng 72 giờ  (3 ngày) tính từ khi bắt đầu sốt để tiến hành xét nghiệm PCR tìm virus Dengue (sốt xuất huyết), virus Chikungunya và virus Zika. Kết quả cho thấy trong tổng số 8.105 bệnh nhân thì có 2.203 ca sốt xuất huyết  Dengue (27%), chỉ ghi nhận có 4 ca nhiễm Chikungunya và 2 ca nhiễm Zika. Kết quả phân tích di truyền 4 chủng Chikungunya đều thuộc dòng gây dịch tại khu vực Án Độ Dương, thuộc kiểu gen Đông/Trung/Nam/Châu Phi (ECSA), tương đồng với chủng phát hiện tại Campuchia từ năm 2011 (1).

Tiếp nối nghiên cứu trên, một điều tra huyết thanh học đã tiến hành năm 2015 của OUCRU & BVBNĐ từ ngân hàng huyết thanh trên 546 mẫu huyết thanh (được chọn đại diện cho các nhóm tuổi) thu thập từ 4 tỉnh thành (An Giang, TPHCM, Đắc Lắc và Huế). Kết quả ghi nhận tại An Giang và TPHCM có 10% mẫu có kháng thể kháng Chikungunya (nghĩa là đã từng bị nhiễm bệnh); trong khi tỷ lệ này ở Đắc Lắc là 7,97% và ở Huế là 3,72%. Nghiên cứu cũng ghi nhận nhóm có kháng thể đều trên 30 tuổi. Do đó sự lây truyền Chikungunya tại các địa điểm nghiên cứu đã từng xảy ra khoảng 30 năm trước đó (khoảng thập niên 1980) với mức độ lây trong dân số thấp, chỉ khoảng 2–4% dân số bị nhiễm bệnh hàng năm tại TPHCM, An Giang và Huế, và chỉ 1% tại Dak Lak. Tại thời điểm khảo sát (năm 2015) lại không tìm thấy bằng chứng đang có sự lan truyền bệnh xảy ra (5). 

Từ năm 2017 đến 2019, Viện Vệ sinh dịch tễ trung ương Hà Nội và Viện Pasteur TPHCM phối hợp với Đại học Nagasaki Nhật Bản thực hiện nghiên cứu dịch tễ học phân tử và huyết thanh của bệnh Chikungunya trên 31 tỉnh thành tại Việt Nam với 1063 mẫu huyết thanh. Kết quả cho thấy 46,4% mẫu có kháng thể kháng virus Chikungunya (bằng chứng đã từng nhiễm virus này) và 27,7% mẫu có kết quả PCR dương tính (bằng chứng đang nhiễm virus). Nhóm nghiên cứu đã tiến hành giải trình tự bộ gen của những mẫu xét nghiệm PCR dương tính và ghi nhận thuộc kiểu gen ECSA. Do đó có thể nhận định virus Chikungunya là bệnh lưu hành ở Việt Nam với tỷ lệ đáng kể và kiến nghị cần một chương trình giám sát hàng năm để hiểu tác động của bệnh này (6).

Ngoài những nghiên cứu khoa học như trên, hoạt động giám sát trọng điểm cũng được ngành y tế TPHCM triển khai trong suốt nhiều năm qua nhằm theo dõi sự lưu hành của các tác nhân gây bệnh. Cụ thể sau đợt bùng phát bệnh trên thế giới do virus Zika vào cuối năm 2016, Trung tâm Y tế dự phòng Thành phố Hồ Chí Minh và sau này là Trung tâm Kiểm soát bệnh tật TPHCM (HCDC) vẫn duy trì các điểm giám sát bệnh do virus Zika (và cả do virus Chikungunya). Kết quả giám sát hoàn toàn chưa ghi nhận ca bệnh mới nào trên địa bàn TP. Hồ Chí Minh (tính đến thời điểm hiện tại).

Mới đây, từ tháng 5 năm 2025, Viện Pasteur TP.HCM đã triển khai giám sát trọng điểm virus Chikungunya – Zika – Dengue tại một số tỉnh thành khu vực phía Nam như TPHCM, Tây Ninh, Kiên Giang. Kết quả đến nay Viện vẫn chưa ghi nhận ca Chikungunya và Zika nào từ các điểm giám sát này.

Từ những kết quả nêu trên có thể nhận định bệnh Chikungunya là bệnh truyền nhiễm đã từng lưu hành tại Việt Nam. Tuy thời gian gần đây chưa ghi nhận ca bệnh Chikungunya (và ca bệnh do virus Zika) nào nhưng nguy cơ tái xuất hiện của những bệnh này là hoàn toàn có thể xảy ra.

Dấu hiệu của bệnh Chikungunya

Khoảng 15 – 35% số người bị nhiễm sẽ không có triệu chứng (2). Ở những người có triệu chứng, bệnh thường khởi phát sau thời gian ủ bệnh 4 – 8 ngày (có thể dao động từ 2 – 12 ngày) kể từ khi bị muỗi mang virus đốt.

Bệnh Chikungunya thường khởi phát đột ngột với sốt cao, đau khớp nghiêm trọng, kèm đau cơ, phát ban, nhức đầu và mệt mỏi; ở một số trường hợp, đau khớp có thể kéo dài nhiều tuần hoặc nhiều tháng.

Dấu hiệu đặc trưng	Dấu hiệu thường gặp khác
Cơn sốt cao đột ngột kèm đau khớp dữ dội, thường khiến người bệnh suy nhược và hạn chế vận động. Cơn đau có thể kéo dài vài ngày, hàng tuần, thậm chí hàng tháng hoặc hàng năm.	• Sưng khớp • Đau cơ • Đau đầu • Buồn nôn • Mệt mỏi • Phát ban…

Do biểu hiện lâm sàng tương tự sốt xuất huyết Dengue và Zika, Chikungunya dễ bị chẩn đoán nhầm, đặc biệt trong các vùng lưu hành nhiều bệnh do muỗi truyền. Ở những trường hợp không có đau khớp đáng kể, bệnh thường nhẹ và có thể không được phát hiện.

Phần lớn bệnh nhân hồi phục hoàn toàn, nhưng một số ít có thể gặp biến chứng nghiêm trọng về mắt, tim hoặc hệ thần kinh. Nguy cơ bệnh nặng cao hơn ở trẻ sơ sinh bị lây trong quá trình sinh hoặc trong những tuần đầu sau sinh, cũng như ở người cao tuổi hoặc có bệnh nền. Những trường hợp nặng cần được nhập viện để tránh tổn thương nội tạng và nguy cơ tử vong. Một số biến chứng có thể xảy ra bao gồm:

Cách chẩn đoán bệnh do virus Chikungunya

Ngay trong tuần đầu tiên sau khi bệnh khởi phát, virus Chikungunya có thể được phát hiện trực tiếp trong máu của người bệnh nhờ kỹ thuật RT-PCR: Đây là kỹ thuật xét nghiệm giúp phóng đại dấu vết RNA cực nhỏ thành lượng đủ lớn để phát hiện, từ đó chẩn đoán nhanh và chính xác, từ đó đưa ra hướng điều trị và kiểm soát dịch bệnh hiệu quả.

Sau giai đoạn này (tuần đầu tiên sau khi bệnh khởi phát), chẩn đoán thường dựa trên các xét nghiệm huyết thanh học nhằm phát hiện kháng thể đặc hiệu chống lại virus. Kháng thể thường bắt đầu xuất hiện và có thể được phát hiện từ tuần đầu tiên, duy trì trong máu tới khoảng hai tháng. Việc kết hợp xét nghiệm sinh học phân tử và huyết thanh học giúp nâng cao độ chính xác chẩn đoán, hỗ trợ bác sĩ xác định giai đoạn nhiễm bệnh, từ đó đưa ra hướng điều trị và kiểm soát dịch bệnh hiệu quả.

Điều trị bệnh Chikungunya

Điều trị bệnh Chikungunya hiện nay chủ yếu tập trung vào giảm triệu chứng và hỗ trợ hồi phục, do chưa có thuốc kháng virus đặc hiệu tiêu diệt virus Chikungunya.

Trong giai đoạn cấp tính, bệnh nhân thường được chỉ định:

Việc tuân thủ phác đồ điều trị và hướng dẫn của bác sĩ không chỉ giúp giảm nhẹ triệu chứng mà còn hạn chế biến chứng, rút ngắn thời gian bệnh kéo dài.

Phòng bệnh Chikungunya bằng cách nào?

Các biện pháp phòng bệnh Chikungunya cũng chính là biện pháp để phòng bệnh sốt xuất huyết Dengue đang được thực hiện.

Ngành Y tế khuyến cáo người dân thực hiện các biện pháp sau:
– Ngủ mùng, mặc quần áo dài tay, sử dụng kem chống muỗi, đặc biệt vào ban ngày.

– Loại bỏ các vật dụng chứa nước đọng – nơi muỗi sinh sản – như chai lọ, lốp xe cũ, máng nước, lu khạp…

– Thay nước bình hoa, chậu cảnh ít nhất 1 lần/tuần; đậy kín các dụng cụ chứa nước.
Phối hợp với chính quyền và ngành y tế trong các chiến dịch diệt lăng quăng, phun thuốc diệt muỗi.

– Khi có biểu hiện sốt, đau khớp, phát ban… sau khi trở về từ vùng có dịch hoặc nghi ngờ mắc bệnh, cần đến ngay cơ sở y tế để được khám và điều trị kịp thời.

Trong bối cảnh dịch sốt xuất huyết đang gia tăng hiện nay, ngành Y tế tiếp tục kêu gọi mọi người dân cùng nâng cao ý thức thực hiện hiệu quả việc phòng bệnh sốt xuất huyết và bệnh do Chikungunya.
“không có lăng quăng – không có muỗi – không có bệnh sốt xuất huyết và không có bệnh Chikungunya”. 

Tiêm vắc xin

Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh (CDC) Hoa Kỳ, có 2 loại vắc xin phòng ngừa sốt CHIKV đang được cấp phép lưu hành tại Mỹ, bao gồm:

Vắc xin sống giảm độc lực IXCHIQ	Vắc xin VIMKUNYA
Chỉ định tiêm cho người trưởng thành từ 18 – 65 tuổi.	Chỉ định tiêm cho người ≥ 12 tuổi

Theo CDC Hoa Kỳ, việc tiêm chủng vắc xin ngừa bệnh CHIKV nên được xem xét thực hiện cho những du khách di chuyển đến vùng lưu hành dịch tễ có nguy cơ phơi nhiễm cao và nhân viên làm việc trong các phòng thí nghiệm có tiếp xúc trực tiếp với virus này. Tại Mỹ, vắc xin này cũng được khuyến nghị cho những người có kế hoạch lưu trú dài hạn, từ 6 tháng trở lên, tại khu vực có nguy cơ cao.

TÀI LIỆU THAM KHẢO