Xơ gan là giai đoạn muộn của quá trình sẹo hóa ở gan, xảy ra do các bệnh gan mãn tính gây ra trong một thời gian kéo dài nhiều năm. Có 2 nguyên nhân phổ biến gây xơ gan hiện nay: uống nhiều bia rượu, và do nhiễm virut viêm gan B hoặc C.
Xơ gan gây suy giảm chức năng gan dần dần và không thể đảo ngược, tức bác sĩ không thể điều trị để giúp gan trở về bình thường như trước đây, mà chỉ làm dừng lại tiến trình xơ hóa gan, nếu nguyên nhân gây xơ gan được giải quyết hoàn toàn. Khi gan bị xơ, các mô sẹo thay thế các tế bào gan khỏe mạnh, làm ngăn cản gan thực hiện các chức năng bình thường, chẳng hạn như lọc các chất độc ra khỏi máu.
Bệnh não gan, còn gọi là hôn mê gan, là một tình trạng rối loạn chức năng hệ thần kinh trung ương với các biến đổi về tâm – thần kinh ở nhiều mức độ khác nhau, thường gặp trên bệnh nhân có chức năng gan suy giảm nghiêm trọng (mất bù), chứ không riêng người bệnh xơ gan.
Biểu hiện tâm – thần kinh của người bệnh có thể nhiều mức độ khác nhau, từ nhẹ như kém tập trung, hay quên, mất ngủ, nói nhảm, la hét, đến ngủ gà, và hôn mê sâu. Nguyên nhân do chức năng thải độc gan đã suy giảm nghiêm trọng, không kịp chuyển hóa NH3 trong máu thành Ure để thải qua nước tiểu.
Ngoài việc điều trị bằng thuốc cho hôn mê gan, cũng như loại bỏ các yếu tố thúc đẩy, vấn đề ăn uống hằng ngày sau điều trị ổn định, đóng vai trò quan trọng giúp giảm tái phát hôn mê gan.
Bệnh nhân xơ gan đã từng bị bệnh não gan, nguy cơ tái phát trong vòng một năm khoảng 40%. Chế độ ăn uống đóng vai trò then chốt trong việc kiểm soát nồng độ amoniac (NH3) và ngăn ngừa các yếu tố thúc đẩy bệnh tái phát.
Dưới đây là những lời khuyên về ăn uống hằng ngày:
1. Cung cấp đủ năng lượng để tránh dị hóa đạm:
Bệnh nhân cần được cung cấp đầy đủ năng lượng để ngăn chặn quá trình cơ thể tự phá hủy protein trong cơ bắp (dị hóa đạm nội sinh), vốn là một nguồn sinh ra NH3.
2. Không nên kiêng đạm (protein) quá mức
Trước đây, việc hạn chế đạm được áp dụng rộng rãi, nhưng các hướng dẫn lâm sàng hiện nay cho thấy việc kiêng đạm quá mức sẽ làm trầm trọng thêm tình trạng suy mòn cơ (teo cơ bắp, yếu cơ) và không giúp rút ngắn thời gian bệnh.
3. Chia nhỏ bữa ăn và có “bữa phụ tối muộn”
Việc phân bổ các bữa ăn trong ngày rất quan trọng để duy trì trạng thái ổn định cho gan và não.
4. Ngăn ngừa táo bón bằng chất xơ
Táo bón là một yếu tố thúc đẩy hôn mê gan vì khiến vi khuẩn đường ruột tăng sinh và tạo ra nhiều độc chất hơn.
5. Cân bằng nước và điện giải
Việc giảm tỷ lệ tái phát bệnh não gan đóng vai trò quyết định trong việc cải thiện tiên lượng sống còn và giảm tỷ lệ tử vong ở bệnh nhân xơ gan.
Bs.CKI Nguyễn Phong Phú, Khoa Nội tiêu hoá Huyết học